موقعیت جغرافیایی آرامگاه
آرامگاه سلطان ابراهیم رضا (ع) در روستای آبگرم، بخش گزیک، شهرستان درمیان (شرقیترین بخش شهرستان و همجوار با مرز افغانستان) واقعشده و بر اساس نقطه (UTM) در طول و عرض جغرافیایی 0243998/3644094 و با ارتفاع متوسط 1325 متر از سطح دریا قرار دارد. این بنا در جانب شرقی روستای آبگرم در دامنه کوهی کم ارتفاع و به فاصله 45 کیلومتری شرق شهر اسدیه (مرکز شهرستان در میان) است. دسترسی به این بنا از طریق جاده اسدیه به گزیگ و سپس به سمت روستای آبگرم میسر میشود. نام روستا برگرفته از چشمه آبگرمی است که در انتهای جنوبشرقی روستا قرار دارد. این چشمه دارای خواص معدنی بوده بهطوریکه علاوه بر ساکنین روستا، مورداستفاده سایر نقاط شهرستان و استان است و افراد زیاد با توجه به خواص آب، به این آبگرم مراجعه میکنند. همچنین این منطقه گذرگاه یکی از راههای حیاتی قُهِستان بوده که این راه از زرنگ (زرنج) سیستان شروع میشد و بعد از رسیدن به دِه قدیمی طبسین به دُرُح و طبس مسینا (روستای آبگرم در 10 کیلومتری شمال شهر طبس قرار دارد) میرسید و از آنجا به نیشابور و یا به زوزن و خواف و هرات وصل میشد و از همین راه بوده است که حضرت امام محمدتقی (ع) به طبس مسینا تشریف برد.
تاریخچه بنا و شخصیت سلطان ابراهیم رضا (ع)
داخل ایوان ورودی ضلع غربی بنا و بر بالای درب ورودی کتیه کوچکی روی سنگی سیاه رنگ از جنس گرانیت است که تاریخ ساخت بنا را سنه 917 هجری قمری (به علت ساییدگی و شکستگی کتیبه فقط تاریخ آن مشهود است) نشان میدهد. این بنا هر چند بر اساس کتیبه در دوره صفوی ساخته شده، ولی سبک و معماری بنا برگرفته از هنر معماری دوره تیموری است.
شخصیت مدفون در این بنا را سلطان ابراهیم رضا (ع) میدانند و به قولی این شخص یکی از برادران امام هشتم بوده است و چنانکه روایت میکنند. طبق گفته اهالی روستای آبگرم، سلطان ابراهیم رضا (ع)، پسر امامزاده حسین بن موسی کاظم (ع) است که مدفن این بزرگوار در طبس گلشن قرار دارد. اهالی روستای آبگرم از سادات اهل تسنن هستند و خود را از نسل همین امامزاده میدانند و نسبت به این امامزاده احترام زیادی قائل هستند.
معرفی معماری آرامگاه
فضای بیرونی آرامگاه: آرامگاه سلطان ابراهیم رضا (ع) در راستای شمال – جنوب با ابعاد 19×20 متر (مساحت 380 مترمربع) ساخته شده و معماری بنا از قسمتهای مختلفی از جمله ایوان، فضای گنبدخانه، حجره و آبانبار2 تشکیل شده است. این بنا از نظر پلان به شکل چهارضلعی و فضای داخلی که بقعه در آن قرارگرفته نیز بهصورت مربع و با وسعت 2/91 مترمربع دارای پوشش گنبدی است. آرامگاه سلطان ابراهیم رضا در دو طبقه و بهصورت چهار ایوانی ساخته شده که هر چهار ایوان به گنبدخانه بنا منتهی میشود که امروزه به جزء ایوان ورودی غربی و شرقی دو ورودی شمال و جنوب مسدود شده است. ایوان ورودی ضلع شمالی بنا نسبت به بقیه اضلاع از ارتفاع بیشتری برخوردار بوده، ایوان ضلع جنوبی نسبت به بقیه کوچکتر و ارتفاع دو ضلع غرب و شرق بهصورت یکسان و قرینه است.
در طبقه همکف علاوه بر ایوانهای اصلی، ایوانچههایی در دو طرف ایوان اصلی با استفاده از قوس جناغی ساخته شده است که این در اضلاع غربی و شرقی بهصورت قرینه ساخته شده، ضلع شمالی این ایوانچهها بهصورت مجزا در دو طبقه بوده و ورودی به ایوانچههای طبقه اول (دو طرف ایوان شمالی) از طریق پلکان ضلع غربی و شرقی بنا میسر میشود. از لحاظ وسعت ایوانچهها ضلع شمالی نسبت به اضلاع غربی و شرقی بزرگتر است. ضلع جنوبی بنا با سه ضلع دیگر تفاوت دارد که سه ایوانچه با قوس جناغی ایجادشده که ایوانچه وسط دارای ارتفاع قوس و مساحت بیشتری نسبت به ایوانچههای طرفین است. ایوانچه وسط ورودی به گنبدخانه بنا نیز بوده که مسدود شده است. این سه فضا از طریق یک راهرو در پشت این فضا، به همدیگر راه دارد. علاوه بر این دسترسی به این راهرو از طریق ایوانچههای ضلع غربی و شرقی بنا نیز میسر میشود. پوشش ایوانچهها بهصورت عرقچین بوده است و سقف ایجادشده از طریق چهار قوس جناغی که روی پایههایی قرار گرفته، ساخته شده است، به این شکل که بعد از اینکه طاقهای اصلی روی دیوار قرار گرفت، فضای بین قوسها را بالا آورده و رجچینی قسمت بالایی قوسها بهصورت مدور میشود. معمولاً استفاده از این پوشش به دلیل اینکه دارای ارتفاع کمتر است و در محیطهای کوچک نیز میتوان استفاده کرد، کاربرد دارد و با توجه به دو طبقه بودن بنا ارتفاع کم این پوشش ساخت طبقه اول را نیز راحتتر میکند. ورودی که ارتباط دهنده این ایوانچهها به یکدیگر است به دلیل عرض کم با طاق خنچه پوش تک گلیویی ساخته شده است. این قوس جنبه تزئینی دارد و بیشتر برای راهروها و سقفهایی با دهانه کوچک مورد استفاده قرار میگیرد. برخلاف ضلع جنوبی که راهرو در کل این ضلع پشت ایوانها امتداد دارد، ایوانچههای سه ضلع دیگر بهصورت مستقل بوده و به یکدیگر راه ندارد (به جزء ایوانچه سمت راست ایوان غربی و ایوانچه سمت چپ ایوان ضلع شرقی که به این راهرو، راه دارد). دسترسی به طبقه اول بنا از طریق پلکانی در ضلع غربی و شرقی بنا که بهصورت قرینه طراحیشده، انجام میشود. این پلکان با طاق خنچهپوش تگ گیلویی ساخته شده است. پلکان سمت چپ ایوان غربی و سمت راست ایوان شرقی به دو ایوانچه در طبقه بالا منتهی میشود که یک ایوانچه کوچکتر و ایوانچه دیگر دارای ابعاد بزرگتری است. این ایوانچهها به ایوانچهها ضلع شمالی بنا نیز راه دارد و درون این ایوانچهها، طاقنماهایی قرار دارد که با قوس جناغی تزئین شده است. پلکان سمت راست ایوان غربی و سمت چپ ایوان شرقی، قرینه پلکان سمت مقابل ایوان است با این تفاوت که بعد از ایوانچه بزرگتر به راهرویی در ضلع جنوبی بنا امتداد دارد. این راهرو با طاق خنچهپوش تک گلیویی ساخته شده و فضاها با یکدیگر در ارتباط است. جزئیات اندکی در معماری طبقه اول بنا نسبت به طبقه همکف در ضلع جنوبی بنا دیده میشود. به این شکل که ایوانچههایی که در دو طرف ایوانی که به گنبدخانه منتهی میشود در نقشه طبقه اول نیز بهصورت قرینه و در بالای این ایوانچهها قرار گرفته است. ولی نقشه ایوان همکف در طبقه اول تکرار نشده و به جای آن سه ایوانچه با طاق هلالی که جنبه تزئینی دارد با ابعاد یکسان کار شده است و قرینگی که در سایر اضلاع این بنا می-توان دید، در طبقه همکف و اول این ضلع دیده نمیشود. بهطور کلی در فضای طبقه اول ضلع جنوبی پنج فضا وجود دارد که سه فضا در نمای بیرون مشخص است و دو فضای طرفین ورود به ضلع جنوبی که از جنوبشرقی و جنوبغربی میسر میشود، در نمای بیرونی مسدود بوده و فقط دو پنجره با طاق هلالی و با ابعاد 50 سانتیمتر در نمای ضلع جنوبی مشخص است.
ورودی به گنبدخانه: ورودی اصلی به گنبدخانه بنا از ایوان شمالی بوده که امروزه مسدود شده و ورود به بنا از ایوان غربی و شرقی امکانپذیر است. داخل ایوانها سه پنجره مشبک گچی با طاق هلالی کارشده که نور داخل بنا را تأمین میکرده است. داخل ایوان ضلع غربی و شرقی بنا دو درب چوبی دو لنگه منبتکاری شده و دارای کتیبه مربوط به سال 1312 هجری قرار دارد، که ساخت بنا و سازنده آن را نشان میدهد. کتیبه آن به این شرح است: «عمل استاد بعون صانع جلیل بنده ذلیل محمدابراهیم خلف مرحوم مغفور جنت مکان جامع میرزا اسماعیلخان این باب وقف نمود 1312 ه.ق. کتیبه درب غربی روی ستون عمودی درب حکشده که متن آن به این شرح است: هو {ناخوانا}کار سلطان میرزا محمدابراهیم خان عمل استاد عبدالرحمن در سنه 1312 ه.ق.
گنبد بنا: بعد از ورودی فضا گنبدخانه قرار دارد، گنبدی که بر فراز این آرامگاه قرارگرفته از طریق گوشهسازی (سِکُنج) از محیط مربع به دایره تبدیلشده و گنبد ساخته شده است. عمق گوشهسازی به کار رفته در بنا 5/1 متر است و گنبد آن بهصورت یک پوسته طراحی و ساخته شده که با توجه به زلزلههای موجود موجب شده این بنا در طول زمان کمتر آسیب ببیند.
فضای داخلی آرامگاه: در مرکز بنا قبر سلطان ابراهیم رضا (ع) قرار دارد که درون ضریحی فلزی جای گرفته است. سنگقبر آرامگاه صندوقی شکل و از جنس مرمر است که روی آن کتیبههایی با خط ثلث و کوفی نقر شده است. این سنگقبر بهصورت مستطیل شکل است که قسمت پایینی آن بهصورت پِخ و تراشخورده است. ضریح قدیمی بنا از جنس چوب گردو بوده که شبیه به دربهای مجموعه دارای تزئینات گره است که از دایرههای متقاطع و گلها چهارپر تشکیلشده که امروزه ضریحی فلزی روی قبر توسط اداره اوقاف و امور خیریه قرار گرفته است.
مصالح و تزئینات بنا
مصالح عمده برای ساخت آرامگاه آجرهایی با ابعاد 5×25×25 سانتیمتر و ملات گچ بوده است. بنا دارای تزئینات خاصی نیست و تزئینات شاخص آن عبارتند از کاربندی در طبقه اول، پنجرههای مشبک گچی، دربها منبتکاری، استفاده از هنر گره در ساخت درب و پنجره و کتیبههای نگاشته شده روی دیواره بنا. در بعضی قسمتها بیرونی آرامگاه که پس از مرمت بنا در سال 1386 نمایان شده، نقاشیهایی با رنگ قرمز بر روی دیوار ترسیم شده که به نقش یک شتر و نقوش گیاهی در داخل ایوانچه نمای بیرونی در طبقه همکف اشاره کرد
معرفی تعدادی از کتیبههای نگاشته شده داخل بنای آرامگاه سلطان ابراهیم رضا (ع)
روی دیوارهای داخلی گنبدخانه آرامگاه سلطان ابراهیم رضا (ع) دستنوشتههایی به نگارش درآمده که این یادگارها، دل نوشتههای زائرانی است که برخی متعلق به دوره صفویه و بعضی مربوط به دورههای بعد از آن است که با خطوط نستعلیق، شکسته، نسخ و ثلث و با مرکب نوشتهشده و گنجینه ارزشمندی از هنر خوشنویسی است. مجموعاً تعداد دیوارههای دارای کتیبه به هشت عدد میرسد. طی مرمتهایی که در بنا از زمان ساخت بنا انجام شده چهار لایه اندود گچ مشهود است. لایه اول یا لایه زیرین یک لایه گچ سیاهی که به زمان ساخت بنا مربوط میشود و لایه دوم، یک لایه گچ سفیدی که بر سطح آن یک لایه زرد رنگ ملموس است. با توجّه به اینکه این لایه گچ مدت زمان طولانی استفاده میشده (حداقل از سال 990 تا 1287ه.ق یعنی به مدت حداقل 297 سال) به نظر میرسد که این لایۀ زرد رنگ به دلیل گذشت زمان و دست کشیدنهای متوالی روی دیوار ایجاد شده باشد. سوّمین لایه یک لایه گچ که در سال 1287ه.ق روی لایه دوّم کشیده شده است. روی این لایه نیز نوشتههای متعددی وجود دارد که البته نسبت به لایه دوم تعداد آنها کاهش چشمگیری مییابد. قدیمیترین کتیبه کشفشده این لایه مربوط به سال 1287 ه.ق است و تا حدود 1364 ه.ق کتیبههایی روی آن به چشم میخورد. آخرین لایه یا لایه بالایی حدود 30 سال قبل روی لایه سوم کشیده شده است. از میان کتیبههای موجود، بخش اعظم آن به دلایل زیر قابل خواندن نیست:
الف- اجرای چهار دوره اندود گچ بر روی دیوارها که باعث پوشیده شدن لایههای قبلی شده است.
ب- نگارش کتیبههای جدید بر روی کتیبههای قدیمیتر.
ج- بسیاری از کتیبهها بهطور عمدی مخدوش شدهاند بهگونهای که در بسیاری از موارد، کتیبههایی وجود داشته که با عقاید یا نظریات افراد دیگری همخوانی نداشته لذا بهطور عمد تخریب شدهاند. در ذیل به معرفی بعضی از کتیبههای خواندهشده در بنا میپردازیم. قدیمیترین کتیبه تنها شامل یک بیت شعر است به این مضمون:
الف- «در این منزل ز ایام گذشته یادها کردم/ نهادم سر به زانوی غم فریاد کردم (990 ه.ق)» (نصرآبادی، 1382: 4).
ب- جدیدترین کتیبه نیز دارای تاریخ پنجم ذیحجه الحرام 1360 ه.ق است، به این مضمون: «هو الحی القیوم تبارک و تعالی/ این کلمه در یوم جمعه پنجم شهریور ذیحجه الحرام 1360 که خدمت ملازمان و …….. عمده الاعاظم و الاعیان صاحب اختیاران آقای حسین علی بن ……. آقای…….. قلمی شد».