قلعه حسین قاینی (قلعه کوه قاین)

قلعه کوه قاین، یکی از مهم ترین دژهای منطقه قهستان طی قرون پنجم تا نیمه قرن هفتم هجری قمری است که در فاصله سه کیلومتری جنوب شهر قاین بر فراز کوهی موسوم به ابوذر قرار گرفته است. دلیل این نام گذاری به این خاطر است که آرامگاه بوذرجمهر از بزرگان قرن چهارم هجری قمری قاین در پای این کوه قرار دارد. اما نام قلعه را مردم قاین از گذشته به احتمال به سازنده و بنیان گذار آن حسین قاینی نسبت می داده اند. علاوه بر این، مردم قاین از این قلعه با نام های قلعه کوه، قلعه ابوذری، قلعه کوه قاین و … یاد می کنند. نام دیگری که از این قلعه در شهر قاین از ان یاد می شود قلعه کوه آرتاگوانا است که تنها نامی تاریخی است.
کوهی که قلعه بر آن واقع شده، ارتفاعی حدود 170 متر از سطح دشت قاین دارد و نسبت به سایر کوه هایی که در شرق و شمال شرق آن واقع شده، کم ارتفاع و ضعیف‌تر است. با این وجود، صعود به قلعه از بخش های جنوبی، غربی، شمالی و حتی برخی از قسمت های شرقی با وجود حصار بسیار مستحکمی که در برخی قسمت ها هنوز برجای مانده است کار چندان آسانی نیست، ولی امکان پذیر است. قلعه کوه قاین به خاطر ارزش های باستان‌شناختی در سال 1380/12/19 با نام قلعه حسین قاینی و به شماره 4803 در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است.
در حال حاضر یک راه ورودی با پلکانی سنگی در جبهه شمال شرقی قلعه کوه در دهه 1380 ایجاد شده که دوست‌داران و علاقمندان به آثار و بناهای تاریخی می توانند از آن بازدید کنند.

بخش‌بندی کلی

از لحاظ شکلی، بخش بندی کلی و همین طور روند بازدید از قلعه کوه قاین، آن را در سه بخش یا سطح می توان تقسیم بندی کرد:

بخش نخست، شامل ورودی قلعه در شمال شرقی که کمترین ارتفاع را نسبت به سایر بخش ها دارد و خارج از محور اصلی قلعه توسعه یافته است. این بخش کوچک ترین قسمت قلعه به حساب می آید و شامل دو حوض انبار، برج ورودی، راهروها، انبارها و طبقه بالایی آن که به احتمالا بخش های مسکونی بوده است. در سالیان اخیر بیشتر قسمت های این بخش، آواربرداری شده و کاربری بخشی از فضاهای داخلی آن که ذخیره سازی آب و خشکبار بوده شناسایی شده است. بیشترین سطح این بخش را فضای یک حوض انبار تشکیل می دهد که حجم بسیار زیادی از آب های سطحی قلعه در داخل آن جمع آوری می شده است. آثاری از تنبوشه های سفالی در حاشیه راهروی ورودی به دست آمده که نشان از انتقال آب های سطحی بخش داخلی و دوم (میانی) قلعه به داخل این حوض انبار دارد. علاوه بر این، با سرریز شدن آب این حوض انبار، سر ریز از طریق کانالی به خارج از قلعه انتقال می یابد. این بخش در بین اهالی و محققین به نام اصطبل شناخته می شود ولی مدرک و مستند مشخصی در این باره وجود ندارد.
بخش دوم شامل احتمالا فضاهای مربوط به سربازخانه ها، بخش های دفاعی و فضاهای عمومی است که با یک درگاهی بسیار بزرگ (با ارتفاعی نزدیک به چهار متر) به بخش نخست مرتبط می شود. در این بخش فضاهایی برای ذخیره آذوقه، آب و همچنین فضاهایی برای گردهمایی و نشیمن، وجود داشته است. در قسمت ورودی، راهرویی باریک شخص را به شمالی ترین قسمت قلعه که در این بخش قرار دارد، می رساند. در اطراف این راهرو اتاق های تودرتو با یک راهرو سراسری است. در قسمت شمالی نیز علاوه بر دو حوض انبار، یک فضای عمومی ستون دار با یک فضای دایره ای که با گنبدی سنگی مسقف شده، بخش های دیگر این قسمت را تشکیل می دهد. فضای ستون دار در قرون متاخر اسلامی، با دیوارهای جداکننده به اتاق هایی برای ذخیره سازی حبوبات، آرد و گندم، کارگاه آهنگری و همچنین محل نگهداری چهارپایان تبدیل شده اند. در این بخش از قلعه، تاکنون تعداد هفت حوض انبار شناسایی شده است. کم عرض ترین بخش قلعه در این قسمت قرار دارد و در میانه آن، صخره ای بزرگ و بلند قرار دارد که در بالای آن پی سازی یک برج به چشم می خورد که به احتمال به منظور دیدبانی استفاده می شده است. نکته قابل توجه در این بخش، استفاده از برج ها به منظور آبریزگاه(سرویس بهداشتی) بوده که به تکرار در برخی از برج ها این اتفاق رخ داده است و به منظور تخلیه فاضلاب این فضاها، قسمت تحتانی برج دارای خروجی برای تخلیه می باشد. نمونه این برج ها در قلعه رودخان گیلان(فومن) نیز وجود دارد.
بخش سوم یا ارگ که بلندترین و پیچیده ترین قسمت قلعه به حساب می آید، این قسمت، و به احتمال اولین بخشی است که به عنوان قلعه ساخته شده و سازندگان قلعه از مصالح نسبتاً بهتری در ساخت آن استفاده کرده اند. این قسمت دارای یک راهروی سراسری است که در اطراف آن، فضاهای مختلف ایجاد شده و انتهای راهرو نیز احتمالاً فضای حوض انباری است که قسمت بالایی آن به عنوان صحن حیاطی است که چهار ایوان در چهار طرف آن را احاطه کرده است. چهار حوض انبار به طور مشخص در این بخش از قلعه وجود دارد و اتاق های فراوانی که در اطراف دیوار اصلی به ترتیب قرار گرفته و مسکن سربازان و قلعه نشینان بوده است. ورودی این بخش به مانند شمالی ترین قسمت قلعه دارای گنبد بسیار بزرگی ورودی بوده که با چرخشی به سمت جنوب، راه رسیدن به بخش های داخلی قلعه را فراهم می کرده است. در منتهی الیه قسمت جنوبی، راهرویی باریک با شیب تندی افراد را به یک حوض انبار و یک برج چلیپایی می رساند.
علاوه بر این فضاهای معماری که در سه سطح یا بخش توصیف شد، بقایای دیگری نیز در خارج از قلعه شناسایی شده است که عبارتند از، یک حوض انبار در بخش شرقی و در دامنه کوه وجود دارد. حوض انبار دیگری در پای کوه در دامنه نوبی قلعه وجود داشته که بخش زیادی از آن تخریب شده است. استحکامات دفاعی در غرب کوه و قلعه مشرف به شهر قاین ایاد شده است. بقایای کوره‌های معادن پخت گچ در شمال کوه قلعه و قبرستانی در بخش شرقی کوه.

قلعه‌کوه قاین در نوشته‌ها:

در مورد قلعه کوه قاین برخی نویسندگان، نوشته هایی را به یادگار گذاشته اند که مهم ترین این افراد عبارتند از، دکتر بلو از هیئت تعیین مرز گلداسمید ، هرتسفلد ، پیتر ویلی ، کلنل ییت، سر پرسی سایکس و … .
به نظر می رسد، اولین شخص اروپایی که راجع به این قلعه مطالبی را نگاشته و از آن یاد کرده، دکتر بلو، یکی از همراهان گلداسمید در هیئت تعیین مرز ایران و افغانستان در سال 1872 م. است که گفته های کورتیوس یونانی را تأیید کرده و این قلعه را همان شهر آرتاگوانا می‌داند که در دوره هخامنشیان، کاخ تابستانی سلاطین ایران بوده و به هنگام حمله اسکندر (328 ق.م.) بیش از 13000 نیروی نظامی از این دژ به مقابله با لشکر انبوه وی برخاستند.
در 17 اوت سال 1972 م. هیئتی ژاپنی از دانشگاه هوکایدو به بررسی قلعه کوه قاین پرداخت. این هیئت که شامل پنج نفر مورخ و باستانشناس به سرپرستی شخصی به نام هوندا به همراه آقایان کیکوچی ، کیمو ، کیتاکاوا و کاتو به همراه یک هیئت ایرانی به سرپرستی آقای یاسی از قلعه بازدید کرده و اقدام به مستندنگاری از آن نموده اند. فعالیت های هیئت، به جز یک صفحه مقدمه، تماماً به زبان ژاپنی است. هدف این هیئت بررسی قلعه های ناحیه قومس و قهستان بود که بعد از بررسی قلعه های ناحیه قومس به قهستان سفر کرده و گزارش خود را به زبان اصلی به سازمان میراث فرهنگی تقدیم کرده اند. این هیئت در 16 نوامبر 1972م. ایران را ترک کرد.
کامل ترین توصیف از قلعه کوه قاین در یادداشت های سفر پیتر ویلی و هیئت همراه به منطقه قاینات است. وی شرح سفر خود را در مقالات و کتب مختلف به چاپ رسانده و به تفسیر راجع به این قلعه سخن گفته است(نگاه کنید به کتاب آشیانه های عقاب). وی اول بار در سال 1966م/1345خ. به قاین آمده و بعد از آن، چهار بار به این منطقه سفر کرد که آخرین بار در سال 1379خ. بوده است.
در این قلعه چهار فصل پژوهش باستان شناسی در طول سال های 1385 تا 1388 به انجام رسیده است که تاکنون کتاب و مقالاتی در این زمینه منتشر شده است.

پژوهش‌های انجام‌شده در پیوند با قلعه کوه قاین:

الف- پایان نامه با عنوان «بررسی و تحلیل نقوش تزئینی سفالینه های قلعه کوه قاین قلعه حسین قاینی»، در گروه باستان شناسی دانشگاه بیرجند.
ب- مقاله با عنوان «بررسی تطبیقی نقوش چرم های قلعه کوه قاین با نقشمایه های سامانی، سلجوقی، ایلخانی و گلیم های امروزین قاین»، در مجله مطالعات فرهنگی اجتماعی خراسان.
ج- مقاله با عنوان «فن شناسی مشک چرمی منسوب به دوره سلجوقی و مکشوفه از قلعه کوه قاین بر اساس مطالعات آزمایشگاهی»، در مجله مطالعات باستان شناسی.
د- مقاله با عنوان «قلعه کوه قاین»، در مجله مطالعات فرهنگی اجتماعی خراسان.
هـ- پایان نامه با عنوان «مطالعه ساختاری آثار چرمی و بررسی روش های مناسب نرم سازی و درمان آن ها نمونه موردی مشکل چرمی قلعه کوه قاین»، در دانکده حفاظت و مرمت دانشگاه هنر اصفهان.
و- مقاله با عنوان «گونه‌شناسی سفال‌های نقش افزوده قلعه کوه قاین»، در مجله مطالعات تطبیقی هنر.
ز- مقاله با عنوان «آرتاگوانا با قدمتی به بلندی تاریخ»، در مجله میراث فرهنگی با نام خاوران نامه.
ح- مقاله با عنوان «مولفه‌های دفاع غیرعامل در دژ قلعه کوه قائن»، در مجله پژوهشنامه خراسان بزرگ.
ط- مقاله با عنوان «بررسی گونه های سفالی دوره سلجوقی مطالعه موردی قلعه کوه حسین قاینی»، در همایش ملی هنر اسلامی
ی- مقاله با عنوان «بررسی و درمان یک نمونه کفش چرمی منحصر بفرد منسوب به دوره‌ی سلجوقی، مکشوفه از محوطه‌ی تاریخی قلعه‌کوه قاین»، اولین همایش ملی باستان شناسی ایران.
ک- مقاله با عنوان «شناسایی رسوبات و شوره های سطحی ناشی از اسیدهای چرب در چرم های تاریخی به روش FTIR»، نهمین کنفرانس مهندسی نساجی ایران.
ل- مقاله با عنوان «شناسایی کیفی نوع چربی استفاده شده در ساخت مشک چرمی منسوب به دوره سلجوقی به روش ATR – FTIR»، در مجله مرمت و معماری ایران.
م- مقاله با عنوان «چرم سازی سلجوقی در قهستان (شناسایی نوع پوست و عامل دباغی آثار چرمی مکشوفه از محوطه تاریخی قلعه کوه قاین)»، در پژوهشنامه خراسان بزرگ.
ن- پایان نامه با عنوان «مطالعه سفال‌های سلجوقی قلعه کوه قاین»، در گروه باستان شناسی دانشگاه بیرجند.
س- مقاله با عنوان «شناسایی تانن های گیاهی در چرم های تاریخی به روش طیف سنجی ATR-FTIR و آزمون نقطه ای (مطالعه موردی یک مشک چرمی مکشوفه از قلعه کوه قاین)»، در مجله هنرهای کاربردی.
ع- مقاله با عنوان «شناسایی و تفکیک قارچ ها به روش ATR-FTIR در یک مجموعه آثار چرمی مربوط به عصر سلجوقی»، در مجله زیست شناسی میکروارگانیسم ها.
ف- مقاله ای با عنوان «قلاع اسماعیلیه جنوب خراسان (قلعه کوه قاین)»، در مجله پژوهشنامه تاریخ.
ص- کتابی با عنوان «جستاری در بازشناسی قلاع قهستان با تاکید بر طراحی حفاظت و ساماندهی قلعه کوه قاین» به همت میراث فرهنگی خراسان جنوبی توسط انتشارات چهاردرخت.