باغ اکبریه در سی‌وپنجمین اجلاس کمیته میراث جهانی در سال 2011 میلادی، ذیل پرونده «باغ ایرانی» در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید.
باغ اکبریه که اکنون در میان بافت شهری قرار گرفته است، در آغاز سده 14 هجری قمری در حاشیه روستای اکبریه، در 3 کیلومتری جنوب شرقی بیرجند قرار داشته است. این مجموعه تاریخی که دارای یک باغ ایرانی و اجزایی نظیر سر در ورودی، عمارت اصلی، بارانداز (اصطبل)، استخر، بخش اداری و غیره می‌باشد به لحاظ کارکرد سیاسی مهمترین مجموعه‌ی حکومتی شهر بیرجند به شمار می‌رفته و از اواخر دوران زندیه تا پهلوی، مقر حکومت چند تن از اعضای خاندان علم از جمله “امیر علم خان حشمت‌الملک”، “محمد ابراهیم خان شوکت‌الملک” و “اسدالله علم” بوده است.
مساحت عرصه این مجموعه حدود 35000 مترمربع و اعیان آن حدود 5500 مترمربع است. عمارت اکبریه که در ضلع جنوبی باغ قرار گرفته با سه بخش مجزا، در دو طبقه و در دوره‌های زمانی متفاوت شکل گرفته است. بخش شرقی ساختمان، که قدیمی‌ترین قسمت عمارت و ویژه سکونت خاندان علم بوده، در زمان “امیر علم خان حشمت‌الملک” بنا نهاده شده است و شامل پلکان دسترسی، صحن وسیع و اتاق‌های اطراف آن است، هم اکنون به موزه مشاهیر و مفاخر ملی استان خراسان جنوبی اختصاص یافته است. طبقه همکف آن را نیز یک فضای بارانداز و اصطبل، متشکل از صحن مرکزی و غرفه‌های اطراف آن و فضاهای انبار تشکیل داده است که هم اکنون به عنوان «بازارچه صنایع دستی» کارگاه های تولید و عرضه صنایع دستی را در خود جای داده است.
بخش مرکزی عمارت (ساختمان تشریفات) که به امور دیوانی و حکومتی اختصاص داشته شاخص‌ترین بخش مجموعه به شمار می‌آید توسط “محمد ابراهیم خان شوکت‌الملک” و در دوره قاجار تکمیل شد و شامل دالان‌های ارتباطی، اتاق‌های متعدد، شاه‌نشین، هشتی‌ها، حوض‌خانه، گنبدخانه (معروف به کلاه‌فرنگی) و تالار آیینه است. حوض‌خانه از طریق سه دری ارسی به ایوان و فضای باغ مرتبط می‌شده است. تغییرات و الحاقات دوره‌ی پهلوی (حدود 1300 هجری شمسی) این بخش از عمارت را در پشت پلکان دسترسی به اشکوب دوم پنهان نموده است. در حال حاضر موزه‌های باستان‌شناسی (در طبقه اول) و موزه مردم‌شناسی (در طبقه همکف) در این بخش قرار دارند.
بخش غربی عمارت که شامل پلکان ورودی، پیش صحن، اتاق‌ها و یک راهروی ارتباطی در طبقه بالا و تعدادی اتاق با کاربری انبار در طبقه پایین بوده، در دوره پهلوی (حدود 1300 هـ.ش) ساخته شده است. طبقه فوقانی عمارت غربی که در گذشته کاربری اداری داشته هم اکنون به نمایشگاه دایمی فرش دستباف اختصاص یافته است.
سردر ورودی که در ضلع غربی باغ ساخته شده به حیاطی وسیع مرتبط می‌شود که فضای سبزی نامتقارن در آن ایجاد شده است. خیابانی سنگ‌فرش این بخش را به فضای باغ مرتبط می‌کند. در ضلع جنوبی عمارت مرکزی حیاط اندرونی قرار دارد که حوض ذخیره آب باغ، مطبخ، حمام و سایر فضاهای خدماتی در آن قسمت واقع گردیده است.
مصالح به کار رفته در این بنا را آجر، گچ، خشت، آهک و چوب تشکیل داده است. از جمله تزئینات بنا می‌‌توان به گچبری‌های همراه با مقرنس‌کاری و تزئینات لانه زنبوری و رسمی بندی‌های زیبا در نقاط مختلف بنا، تزئینات آینه کاری در اتاق شاه‌نشین یا تالار آینه، پیش ایوان و ستون‌های مدور زیبا در عمارت اصلی، تزئینات طاق نماها و هشتی‌ها، بخاری‌های دیواری در اتاق‌های عمارت اصلی، آجرکاری به صورت خفته و راسته، لوزی و مثلثی در نمای بنا، تیغه‌های آفتاب شکن در دور بام‌ها و نور‌گیر‌های کلاه‌فرنگی اشاره کرد. به لحاظ تزئینات، بخش مرکزی از سایر بخش‌ها غنی‌تر است و دارای تزئینات مقرنس، گچ‌بری و آینه‌کاری در داخل و آجرکاری در نمای بیرونی است.
این باغ دارای یک قنات اختصاصی برای آبیاری بوده که مادرچاه این قنات با عمق 90 متر در دامنه رشته کوه باقران واقع گردیده است. پوشش گیاهی و فضای سبز این باغ با توجه به کاربری آن متفاوت از سایر باغ های ایرانی مشابه می باشد. در این باغ بیش از 40 نمونه درخت مثمر (میوه دار) وجود داشته که به تناوب از بهار تا پاییز قابلیت برداشت داشته است. از جمله شاخص‌ترین این درختان می توان به گونه‌های متفاوت درخت توت و شاه‌توت، زردآلو، انجیر، انار، پسته، انواع آلو و … اشاره کرد. وجود درختان بلند قامت کاج و شمشادهای همیشه سبز، در دو طرف خیابان و نیز خیابان‌های منتهی به خیابان اصلی عمارت مرکزی بر زیبایی و طراوت باغ و نمای آن افزوده است.
Akbariyeh Garden was registered in the UNESCO World Heritage List under the “Iranian Garden” file at the 35th meeting of the World Heritage Committee in 2011.
Akbariyeh garden, which is now located in the middle of the urban texture, was located at the edge of Akbariyeh village, 3 kilometers southeast of Birjand, at the beginning of the 14th century. This historical complex, which has an Iranian garden and components such as the entrance gate, main mansion, dock (stable), swimming pool, administrative section, etc., was considered the most important governmental complex of Birjand city in terms of political function, and it was the ruling center of several members of the Alam family, including “Amir Alam Khan Heshmat-ul-Molk”, “Muhammad Ibrahim Khan Shaukat-ul-Molk” and “Asadullah Alam” from the end of the Zandiye period to the Pahlavi period.
The area of this complex is about 35,000 square meters and the area of the mansion is about 5,500 square meters. The Akbariye mansion, which is located on the south side of the garden, was formed with three separate parts, on two floors and in different periods of time. The eastern part of the building, which was the oldest part of the mansion and especially the residence of the Alam family, was built during the time of “Amir Alam Khan Heshmatul-Molk” and includes the access staircase, a wide courtyard and the rooms around it, and now it is the National Museum of fame of Khorasan Province. Its ground floor is also a dock and stable space, consisting of the central courtyard and its surrounding pavilions and warehouse spaces, which is now handicraft production and supply workshops as a “handicrafts market”.
The central part of the building (ceremonial building) which was dedicated to governmental affairs is considered the most significant part of the complex which was compeleted by “Mohammed Ibrahim Khan Shaukat al-Molk” in the Qajar period and includes communication corridors, numerous rooms, alcove, vestibules, reservoir, dome house ( known as Kolafrangi) and Hall of Mirrors. The pond house (Howz Khaneh) is connected to the porch and the garden through three sash doors. The changes and additions of the Pahlavi period (about 1300 AH) have hidden this part of the building behind the access stairs to the second floor. Currently, the archaeological museums (on the first floor) and the anthropological museum (on the ground floor) are located in this section.
The western part of the mansion, which includes the entrance staircase, front yard, rooms and a communication corridor on the upper floor and a number of rooms used as storage on the lower floor, was built in the Pahlavi period (about 1300 AH). The upper floor of the western building, which was used as an office in the past, is now dedicated to a permanent exhibition of hand-woven carpets.
The entrance gate built on the west side of the garden is connected to a large yard with an asymmetric green space. A cobblestone street connects this section to the garden space. On the south side of the central building, there is an inner courtyard where the garden water reservoir, kitchen, bathroom and other service spaces are located.
The materials used in this building are brick, plaster, clay, lime and wood. The building has several architectural decorations such as plaster works, muqarnas, mirror works in alcove, the porch, circular columns, arches, vestibules, different brick woks (Khofteh va Rasteh, triangular and rhombus ), sun-shattering blades around the roofs and Kolah Farangi light reflectors. In terms of decorations, the central part is richer than the other parts and has moqrans decorations, plastering and mirror work inside and brickwork on the outside.
This garden has a dedicated aqueduct for irrigation, and the mother well of this aqueduct is located at hillside of the Bagheran mountains with a depth of 90 meters. The vegetation and greenery of this garden is different from other similar Iranian gardens due to its use. In this garden, there are more than 40 examples of fruitful trees, which can be harvested alternately from spring to autumn. Among the most prominent of these trees, we can mention different types of mulberry trees, blackberries, apricots, figs, pomegranates, pistachios, plums, etc. The presence of tall pine trees and evergreen boxwoods on both sides of the main street as well as the streets leading to the main street of the central building has added to the beauty and freshness of the garden and its view.
گالری تصاویر:
