علی صالحی مسئول میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی شهرستان خوسف در یادداشتی نوشت:
میراث‌فرهنگی هر سرزمین تنها در بناهای تاریخی، آثار معماری و اشیای به‌جامانده از گذشته خلاصه نمی‌شود؛ بخش مهمی از هویت فرهنگی جوامع در آیین‌ها، باورها، شیوه‌های زیست، دانش بومی و سنت‌هایی نهفته است که نسل به نسل انتقال یافته و همچنان در زندگی مردم جریان دارد. آیین سنتی کشت گندم روستای آرک شهرستان خوسف، نمونه‌ای ارزشمند از همین میراث زنده است؛ آیینی که در پیوند میان انسان، زمین، ایمان و همبستگی اجتماعی شکل گرفته و از روزگاران گذشته تاکنون در حافظه فرهنگی مردم این روستا باقی مانده است.
روستای آرک در فاصله حدود ۷۵ کیلومتری مرکز استان خراسان جنوبی و ۴۰ کیلومتری شهرستان خوسف قرار دارد. مردمان این روستا از گذشته‌های دور، همزمان با آغاز فصل کشت گندم، مراسمی را با عنوان محلی «ساعت» برگزار می‌کرده‌اند؛ آیینی که بر اساس روایت‌های محلی و گزارش‌های منتشرشده، بیش از ۳۰۰ سال قدمت دارد و با شماره ۱۳۲۲ در فهرست میراث فرهنگی ناملموس کشور به ثبت رسیده است. این مراسم هر سال در پانزدهم عقرب، برابر با نیمه آبان‌ماه، با حضور اهالی، کشاورزان و روحانی روستا برگزار می‌شود و در روایت‌های محلی، کربلایی شیخ محمدعلی ژالی به‌عنوان روحانی حاضر در این آیین معرفی شده است.
یکی از ارزشمندترین منابع برای شناخت جزئیات این مراسم، روایت مرحوم غلامحسین فرنگی است؛ روایتی که تصویری روشن از چگونگی برگزاری آیین، باورهای مردم و پیوند آن با نظام سنتی کشاورزی روستا ارائه می‌دهد. بر اساس این روایت، انتخاب زمان برگزاری مراسم اهمیت ویژه‌ای داشته است. مردم معتقد بوده‌اند که این آیین باید در روزی با «ساعت» مناسب و به دور از نحوست برگزار شود و جمعه را از بهترین روزها برای اجرای آن می‌دانسته‌اند. زمان و مکان برگزاری نیز از پیش به اطلاع کشاورزان و اهالی می‌رسیده است تا همه افراد مرتبط با کشت و کار فرصت حضور داشته باشند.
از آنجا که مزارع روستای آرک در دو بخش کشمان علیا و سفلی قرار داشته‌اند، زمین انتخاب‌شده برای اجرای مراسم باید از همه جهات آماده کشت می‌بود. پس از اعلام زمان و مکان، کشاورزان مقداری بذر گندم را همراه با شیرینی و آجیل در پارچه‌ای می‌پیچیدند و با در دست داشتن بیل‌های خود، به‌صورت هماهنگ و دسته‌جمعی راهی مزرعه می‌شدند. همین حرکت جمعی، پیش از آغاز رسمی مراسم، نشان‌دهنده روحیه مشارکت و همدلی میان کشاورزان و اهمیت این آیین در زندگی اجتماعی روستا بوده است.
مراسم با ذکر صلوات بر محمد و آل محمد آغاز می‌شد. حاضران ابتدا بیل‌های خود را در مقابل محل برگزاری، به‌صورت منظم در خاک فرو می‌کردند و سپس رو به قبله، مانند صفوف نماز جماعت، در کنار یکدیگر می‌ایستادند. در این هنگام روحانی روستا دعای مخصوص مراسم را قرائت می‌کرد و حاضران با توجه و احترام در این بخش مشارکت می‌کردند. این بخش از آیین نشان می‌دهد که در فرهنگ کشاورزی مردم آرک، آغاز کشت تنها یک فعالیت اقتصادی و معیشتی نبوده، بلکه با توکل به خداوند، طلب باران، برکت زمین و امید به برداشت محصولی پربار همراه می‌شده است.
پس از پایان دعا، بذرهای گندم که پیش‌تر روی پارچه‌ای بزرگ ریخته شده بود، میان حاضران قرار می‌گرفت. هر یک از کشاورزان مشتی از بذرها را برمی‌داشتند و در سه جهت و به‌صورت سه‌مرتبه بذرپاشی می‌کردند. پس از آن، کودهای حیوانی که از پیش در زمین جمع‌آوری شده بود، با استفاده از بیل در سطح مزرعه پخش می‌شد. در پایان مراسم نیز از حاضران با شیرینی و آجیل پذیرایی می‌شد و هر یک مقداری از بذرهای مراسم را با خود می‌بردند تا به بذرهای مورد استفاده در کشت خود اضافه کنند. مردم این بذرها را متبرک می‌دانستند و باور داشتند که همراه کردن آن با بذرهای کشت، مایه برکت و خیر محصول خواهد بود.
اما یکی از جنبه‌های قابل تأمل این مراسم، کارکرد اجتماعی و مدیریتی آن در نظام سنتی کشاورزی روستا است. مطابق روایت مرحوم غلامحسین فرنگی، کشاورزان در جریان همین گردهمایی درباره نحوه آبیاری مزارع نیز تصمیم‌گیری می‌کردند؛ از جمله اینکه آبیاری به شیوه «پچارتی» باشد یا «شواروزی» و کار آبیاری از کدام بخش کشمان، یعنی علیا یا سفلی، آغاز شود. این موضوع نشان می‌دهد که آیین ساعت صرفاً مراسمی نمادین و مذهبی نبوده، بلکه بستری برای گفت‌وگو، هماهنگی و تصمیم‌گیری جمعی درباره امور واقعی و ضروری کشاورزی نیز به شمار می‌رفته است.
از این منظر، آیین کشت گندم آرک را می‌توان نمونه‌ای از پیوند میان باورهای معنوی و دانش کاربردی جامعه محلی دانست. مردم در کنار دعا و طلب برکت، درباره زمین، بذر، کود، شیوه کشت و مدیریت آب نیز به تفاهم می‌رسیدند. به بیان دیگر، این مراسم همزمان دو کارکرد مهم داشته است: تقویت پیوند معنوی انسان با طبیعت و ایجاد هماهنگی اجتماعی برای آغاز یک دوره مهم از فعالیت کشاورزی.
اهمیت این آیین زمانی بیشتر آشکار می‌شود که آن را در بستر شرایط اقلیمی و معیشتی خراسان جنوبی بررسی کنیم. در منطقه‌ای که کشاورزی همواره با محدودیت منابع آب، شرایط اقلیمی خشک و دشواری‌های طبیعی همراه بوده است، همکاری میان کشاورزان و بهره‌گیری از تجربه‌های مشترک، ضرورتی اساسی برای تداوم زندگی به شمار می‌آمده است. آیین ساعت با گردهم آوردن مردم و فراهم کردن زمینه تصمیم‌گیری جمعی، به نوعی سرمایه اجتماعی و فرهنگی برای مدیریت فعالیت‌های کشاورزی تبدیل شده است.
از سوی دیگر، حضور روحانی روستا، قرائت دعا، صلوات و باور به برکت بذر، بیانگر جایگاه اعتقادات دینی در فرهنگ کار و زندگی مردم آرک است. در این نگاه، تلاش انسان و توکل به خداوند در کنار یکدیگر معنا پیدا می‌کنند؛ کشاورز زمین را آماده می‌کند، بذر می‌پاشد، برای آبیاری برنامه‌ریزی می‌کند و در عین حال، از خداوند طلب باران و برکت دارد. چنین نگاهی بخشی از جهان‌بینی و فرهنگ بومی مردمانی است که زندگی آنان در طول نسل‌ها با زمین و کشاورزی پیوند خورده است.
ثبت ملی آیین کشت گندم آرک با شماره ۱۳۲۲، گامی مهم در شناسایی و پاسداشت این میراث ارزشمند به شمار می‌رود؛ با این حال، ثبت یک آیین به‌تنهایی ضامن ماندگاری آن نیست. آنچه می‌تواند این سنت را زنده نگه دارد، تداوم مشارکت مردم، حفظ شیوه اصیل برگزاری، ثبت دقیق روایت‌های شفاهی، شناسایی بزرگان و حاملان سنت و انتقال دانش و تجربه آنان به نسل‌های جوان است. روایت مرحوم غلامحسین فرنگی نمونه‌ای روشن از اهمیت ثبت حافظه شفاهی است؛ چراکه بسیاری از جزئیات آیین‌ها در اسناد رسمی دیده نمی‌شود و تنها از طریق روایت افرادی که خود با این سنت‌ها زندگی کرده‌اند، قابل شناخت و بازشناسی است.
ضروری است جزئیات این مراسم، از جمله معنای اصطلاحات محلی مربوط به شیوه‌های آبیاری، ترتیب اجرای مراحل، دعاهای مورد استفاده، نقش افراد و شیوه انتخاب زمان و مکان، با مشارکت اهالی و آگاهان محلی مستندسازی شود. همچنین ثبت تصویر و فیلم از اجرای اصیل مراسم، گردآوری روایت‌های نسل‌های مختلف و فراهم کردن زمینه حضور نوجوانان و جوانان در کنار کشاورزان و بزرگان روستا می‌تواند به انتقال بهتر این میراث کمک کند.
از منظر گردشگری نیز آیین ساعت ظرفیت ارزشمندی برای معرفی فرهنگ روستایی و جاذبه‌های فرهنگی شهرستان خوسف دارد. با این حال، معرفی آن باید با رعایت اصالت و احترام به باورهای مردم انجام شود. این آیین پیش از آنکه یک جاذبه گردشگری باشد، بخشی از زندگی و هویت مردم آرک است؛ بنابراین هرگونه برنامه‌ریزی برای حضور گردشگران باید با خواست و مشارکت جامعه محلی صورت گیرد و از تغییر ماهیت مراسم یا تبدیل آن به نمایشی صرفاً تماشایی جلوگیری شود.
آیین کشت گندم آرک، روایت ماندگار مردمانی است که در آغاز فصل کشت، دست در دست یکدیگر، هم برای زمین دعا می‌کردند و هم برای اداره زندگی خود تصمیم می‌گرفتند. این سنت ارزشمند به ما یادآوری می‌کند که میراث فرهنگی تنها یادگار گذشته نیست، بلکه سرمایه‌ای زنده برای شناخت هویت امروز و ساختن آینده است. پاسداشت آیین ساعت، پاسداشت فرهنگ کار، همدلی، ایمان، دانش بومی و احترام به طبیعت است؛ میراثی که باید با همراهی مردم آرک حفظ شود و به نسل‌های آینده برسد.
امسال نیز با آیین سنتی کشت گندم با عنوان محلی «ساعت»، با حضور اهالی، کشاورزان و روحانی روستای آرک شهرستان خوسف برگزار شد.