سید امیر سلیمانی رباطی، مسئول میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی شهرستان بشرویه یادداشتی نوشت:
بشرویه در خراسان جنوبی، یکی از بسترهای شکلگیری هنرهای بومی و صنایعدستی ارزشمند است؛ در میان این میراث، سفال تیکتیکویی با پیشینهای دستکم ۴۲۰ ساله، یکی از جلوههای کمتر شناختهشده هنر سفالگری این منطقه در دوران متأخر اسلامی به شمار میرود؛ هنری که اگرچه امروز تولید آن متوقف شده، اما ظرفیت احیا و تبدیل شدن به یکی از شاخصههای فرهنگی و اقتصادی بشرویه را دارد.
سفالگری از نخستین دستاوردهای مهم جوامع انسانی در دوران نوسنگی است؛ صنعتی که همزمان با تحولاتی همچون اهلیسازی گیاهان و حیوانات و شکلگیری نخستین سکونتگاهها، به تدریج در زندگی انسان جایگاه ویژهای پیدا کرد. از آن زمان تاکنون، سفال نهتنها وسیلهای برای رفع نیازهای روزمره، بلکه یکی از مهمترین نشانههای شناخت فرهنگ، هنر، هویت و شیوه زندگی جوامع انسانی بوده است.
تمدنها، اقوام و حکومتها در طول تاریخ با هنر و آثار برجایمانده از خود شناخته میشوند و سفال به دلیل ماندگاری بالا، یکی از مهمترین منابع مطالعاتی باستانشناسان و پژوهشگران برای شناخت دورههای تاریخی و تمایز یا قرابت فرهنگی میان جوامع مختلف است.
سفال به عنوان یکی از ماندگارترین آثار برجایمانده از گذشته، نقش مهمی در شناخت دورههای تاریخی، فرهنگها و ویژگیهای جوامع مختلف داشته و مطالعه و مقایسه گونههای سفالی، یکی از مبناهای مهم در گاهنگاری نسبی آثار تاریخی محسوب میشود.
در دوره اسلامی نیز مناطق مختلف ایران دارای سبکها و شیوههای منحصربهفردی در سفالگری بودهاند که حاصل نبوغ هنرمندان و اهمیت این هنر در جامعه ایرانی است و سفال تیکتیکویی بشرویه را نیز میتوان در همین چارچوب مورد مطالعه قرار داد.
در سفرنامه «مکگرگور» به ایالتهای خراسان، در کنار اشاره به صنعت نساجی، به تولید نوعی سفال در روستاهای منطقه رقه نیز اشاره شده است. هرچند این سفرنامه مربوط به دوره قاجار است، اما بر اساس پژوهشهای میدانی و مطالعات تخصصی، پیشینه تولید سفال تیکتیکویی در بشرویه به دوره صفوی بازمیگردد.
سفال تیکتیکویی؛ هنر نقشاندازی بر بدنه نمناک سفال
سفال تیکتیکویی با ایجاد نقشهای هندسی، گیاهی و حیوانی بر بدنه سفال شکل میگرفته است؛ به این صورت که پس از فرمدهی، پیش از خشک شدن کامل بدنه، هنرمند با استفاده از شیئی نوکتیز، نقشهای مورد نظر خود را روی سطح نمناک سفال تراش یا ایجاد میکرده و سپس قطعه را برای پخت به کوره میبرده است.
همین شیوه خاص نقشاندازی، به این گونه سفالی هویتی متمایز بخشیده و آن را به یکی از جلوههای قابل توجه هنر بومی بشرویه تبدیل کرده است.
تأیید قدمت ۴۲۰ ساله با آزمایش علمی
چند نمونه شاخص از سفال تیکتیکویی از طریق امور موزههای ادارهکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان برای تعیین قدمت به تهران ارسال شد و با استفاده از روش «ترمولومینسانس» مورد آزمایش قرار گرفت.
نتایج این بررسی، قدمتی در حدود ۴۲۰ سال را برای این نمونهها نشان داد که قدمت سفال تیکتیکویی را در قالب گاهنگاری مطلق تأیید میکند.
میراثی که خاموش شده، اما قابل احیاست
متأسفانه امروزه سفال تیکتیکویی در جغرافیای شهرستان بشرویه تولید نمیشود و هنرمندان نسل گذشته این هنر نیز دیگر در قید حیات نیستند؛ با این حال، شیوه و متد تولید آن با انجام مطالعات تخصصی و بهرهگیری از ظرفیت پژوهشگران و هنرمندان سفالگر، قابلیت بازپروری و احیا دارد.
احیای این هنر میتواند علاوه بر حفظ بخشی از هویت فرهنگی و هنری بشرویه، در معرفی زوایای کمتر شناختهشده هنرهای مردمی منطقه نیز مؤثر باشد.
با توجه به خاص و منحصربهفرد بودن سفال تیکتیکویی در محدوده جغرافیایی شهرستان بشرویه، تأمین اعتبار برای انجام مطالعات، بازسازی شیوه تولید و آموزش این هنر میتواند گامی مؤثر در مسیر احیای آن باشد.
این اقدام تنها یک پروژه برای احیای یک هنر منسوخشده نیست، بلکه میتواند زمینهای برای برندسازی فرهنگی، توسعه صنایعدستی و ایجاد اشتغال برای جوانان باشد؛ بهویژه آنکه سفالگری همچنان از هنرهای مورد استقبال و علاقه عموم مردم است.
احیای سفال تیکتیکویی بشرویه میتواند نمونهای از پیوند میراثفرهنگی با اقتصاد خلاق باشد؛ هنری که روزگاری بخشی از زندگی مردم این منطقه بوده و امروز، با تکیه بر پژوهش و آموزش، میتواند بار دیگر از دل تاریخ به کارگاههای صنایعدستی بشرویه بازگردد