فریبا کاهنی، مسئول ثبت میراث معنوی اداره‌کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی خراسان جنوبی در یادداشتی نوشت:
فرهنگ بومی هر سرزمین، حاصل تجربه تاریخی، باورها و شیوه زندگی مردمانی است که در طول نسل‌ها، داشته‌های فرهنگی خود را شکل داده و به آیندگان منتقل کرده‌اند. این فرهنگ در آیین‌ها، آداب‌ورسوم، گویش‌ها، بازی‌های بومی، روایت‌های شفاهی و دانش‌های سنتی نمود پیدا می‌کند؛ عناصری که فراتر از یادگارهای گذشته، بخشی از هویت زنده جامعه به شمار می‌روند.
خراسان جنوبی با پیشینه تاریخی و تنوع فرهنگی خود، گنجینه‌ای ارزشمند از میراث ناملموس را در اختیار دارد. بسیاری از آیین‌ها و سنت‌های این منطقه در پیوند با شرایط اقلیمی، شیوه‌های معیشت و باورهای مردم شکل گرفته‌اند و بازتابی از سازگاری انسان با محیط و تجربه زیسته نسل‌های گذشته هستند. شناخت و صیانت از این داشته‌ها، علاوه بر حفظ هویت محلی، فرصتی برای معرفی ظرفیت‌های فرهنگی استان فراهم می‌کند.
ثبت میراث، آغاز راه است
در حوزه میراث‌فرهنگی ناملموس، شناسایی و ثبت عناصر فرهنگی اقدامی ضروری برای مستندسازی و معرفی ارزش‌های تاریخی و اجتماعی آن‌هاست؛ اما نباید فراموش کرد که ثبت یک آیین، به‌تنهایی استمرار آن را تضمین نمی‌کند. میراث ناملموس زمانی زنده می‌ماند که در بستر جامعه جریان داشته باشد و امکان انتقال آن به نسل‌های آینده فراهم شود.
با این حال، باید میان ثبت یک عنصر فرهنگی و استمرار حیات آن تفاوت قائل شد. ممکن است آیینی در فهرست میراث ناملموس به ثبت برسد، اما در صورت کاهش مشارکت جامعه، گسست ارتباط میان نسل‌ها یا فراموش شدن دانش مرتبط با آن، تداوم آن با دشواری مواجه شود. ازاین‌رو، ثبت را باید آغاز مسیری دانست که به پیگیری، پژوهش، آگاهی‌بخشی و مشارکت اجتماعی نیاز دارد.
مستندسازی دقیق آیین‌ها و سنت‌ها نیز اهمیت ویژه‌ای دارد. ثبت روایت‌های شفاهی، ضبط خاطرات و تجربه‌های سالمندان، تهیه اسناد تصویری از شیوه اجرای مراسم، گردآوری واژگان و اصطلاحات محلی و شناسایی افراد آگاه به دانش‌ها و مهارت‌های بومی، می‌تواند از فراموش شدن بخش‌هایی از میراث فرهنگی جلوگیری کند.
در این میان، توجه به تنوع فرهنگی شهرستان‌ها و روستاهای خراسان جنوبی ضروری است. هر منطقه، متناسب با پیشینه تاریخی، شرایط محیطی و تجربه زیسته مردم خود، ظرفیت‌ها و ویژگی‌های فرهنگی خاصی دارد. شناخت این تنوع، علاوه بر تکمیل اطلاعات مربوط به میراث ناملموس استان، زمینه معرفی دقیق‌تر فرهنگ بومی و جلوگیری از نادیده ماندن عناصر کمتر شناخته‌شده را فراهم می‌کند.
حاملان میراث؛ حافظان اصلی حافظه فرهنگی
یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های میراث ناملموس، وابستگی آن به انسان و جامعه است. آیین‌ها، دانش‌ها و مهارت‌های سنتی بدون حضور افرادی که آن‌ها را می‌شناسند، اجرا می‌کنند و به دیگران می‌آموزند، نمی‌توانند به حیات خود ادامه دهند. از همین رو، حاملان میراث فرهنگی جایگاهی اساسی در فرایند شناسایی، مستندسازی و انتقال آن دارند.
سالمندان، هنرمندان، استادکاران، برگزارکنندگان آیین‌های محلی و افرادی که دانش سنتی یک حرفه یا شیوه زندگی را در اختیار دارند، از منابع ارزشمند شناخت فرهنگ بومی به شمار می‌روند. تجربه و دانشی که این افراد در طول سال‌ها به دست آورده‌اند، گاه در هیچ منبع مکتوبی ثبت نشده است. گفت‌وگو با آنان و ثبت تجربه‌هایشان، فرصتی برای حفظ اطلاعاتی فراهم می‌کند که ممکن است با گذشت زمان و از دست رفتن ارتباط میان نسل‌ها، دیگر امکان گردآوری آن‌ها وجود نداشته باشد.
البته مستندسازی میراث ناملموس نباید تنها به گردآوری اطلاعات از مردم محدود شود. احترام به حقوق فرهنگی جوامع محلی، توجه به دیدگاه حاملان میراث و مشارکت دادن آنان در تصمیم‌گیری‌های مرتبط با معرفی و حفاظت از سنت‌ها، از اصولی است که باید در این مسیر مورد توجه قرار گیرد.
جامعه محلی نباید صرفاً منبع ارائه اطلاعات تلقی شود، بلکه باید در جایگاه یکی از اصلی‌ترین ارکان حفاظت از میراث فرهنگی قرار گیرد. هر اندازه مردم در شناسایی ارزش‌های فرهنگی خود مشارکت بیشتری داشته باشند و نقش آنان در معرفی و انتقال این میراث به رسمیت شناخته شود، امکان استمرار و پایداری آن نیز افزایش خواهد یافت.
نسل جوان؛ حلقه پیوند گذشته و آینده
یکی از مهم‌ترین چالش‌های پاسداشت میراث ناملموس، انتقال آن به نسل جدید است. تغییر سبک زندگی و دگرگونی شیوه‌های ارتباطی، ضرورت توجه به روش‌های تازه معرفی فرهنگ بومی را افزایش داده است. خانواده‌ها، مدارس و مراکز فرهنگی می‌توانند با معرفی آیین‌های محلی، روایت خاطرات بزرگان، آشنایی با بازی‌های بومی و فراهم کردن فرصت مشارکت جوانان، زمینه ارتباط نسل جدید با ریشه‌های فرهنگی خود را تقویت کنند.
انتقال میراث‌فرهنگی زمانی اثربخش خواهد بود که نسل جوان، افزون بر آشنایی با نام و پیشینه سنت‌ها، فرصت درک و تجربه آن‌ها را نیز داشته باشد. گفت‌وگو با سالمندان، ثبت خاطرات خانوادگی و آشنایی با مهارت‌های سنتی می‌تواند ارتباط میان نسل‌ها را تقویت کند و زمینه انتقال دانشی را فراهم آورد که بخش مهمی از آن در تجربه عملی مردم نهفته است.
رسانه‌ها و ابزارهای دیجیتال نیز ظرفیت مناسبی برای مستندسازی و معرفی این میراث دارند. تولید محتوای تصویری، ثبت روایت‌های شفاهی و انتشار اطلاعات معتبر درباره سنت‌های محلی می‌تواند شناخت عمومی را افزایش دهد؛ البته این اقدامات باید با رعایت اصالت فرهنگی و احترام به دیدگاه جوامع محلی انجام شود.
میراث ناملموس؛ ظرفیتی برای توسعه فرهنگی
فرهنگ بومی علاوه بر ارزش هویتی، می‌تواند در معرفی ظرفیت‌های گردشگری فرهنگی استان نیز نقش مؤثری داشته باشد. آشنایی گردشگران با آیین‌ها، هنرهای سنتی و شیوه زندگی مردم، شناخت عمیق‌تری از مقصد ایجاد می‌کند و زمینه معرفی ابعاد کمتر شناخته‌شده فرهنگ منطقه را فراهم می‌سازد.
بااین‌حال، بهره‌گیری از این ظرفیت باید مسئولانه باشد. آیین‌ها و سنت‌ها نباید صرفاً به جاذبه‌هایی نمایشی تبدیل شوند؛ بلکه معرفی آن‌ها باید با شناخت زمینه فرهنگی، حفظ اصالت و مشارکت مردم محلی همراه باشد. توجه به این اصول می‌تواند به پیوند میان صیانت از میراث ناملموس و توسعه گردشگری فرهنگی کمک کند.
صیانت از میراث ناملموس، مسئولیتی مشترک میان نهادهای فرهنگی، پژوهشگران، رسانه‌ها و مردم است. شناسایی عناصر کمتر شناخته‌شده، مستندسازی دقیق، حمایت از حاملان سنت و تقویت انتقال میان‌نسلی، اقداماتی ضروری برای استمرار این میراث به شمار می‌روند.
فرهنگ بومی خراسان جنوبی، تنها متعلق به گذشته نیست؛ سرمایه‌ای زنده است که می‌تواند در شکل‌گیری هویت نسل امروز و آینده نقش داشته باشد. حفظ این سرمایه، مستلزم آن است که در کنار ثبت و مستندسازی، زمینه حضور و تداوم آن در زندگی مردم نیز فراهم شود؛ زیرا میراثی که به نسل آینده منتقل نشود، به‌تدریج پیوند خود را با زندگی جامعه از دست خواهد داد
