تاریخچه: پس از رشد مدرسه شوکتیه بیرجند و باتوجه به تفکیک مدارس ابتدایی و متوسطه از یکدیگر در سال 1303 تا 1305 ه. ش مدرسه ابتدایی شوکتیه را از مدرسه متوسطه جدا کردند و مدرسه ابتدایی به محلی که بعدا دبیرستان شوکتی شد، منتقل گردید که به لحاظ سیر تاریخی تشکیل مدارس شوکتی در بیرجند توسط خاندان شوکت الملک از اهمیت بسزایی برخوردار است. این ساختمان در ابتدا خانه و باغ تاریخی بوده که در بازه ای از زمان محل تشکیل اولین مدرسه دولتی و اداره فرهنگ می شود.
معماری: بر طبق پرونده ملکی اثر در اداره کل ثبت اسناد و املاک استان مشخص می گردد که این اثر دارای درشکه خانه ای در شمال بوده که قبل از سال 48 تخریب و قسمتی از درشکه خانه و باغ معصوم خزیمه به کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان تبدیل شده است. بنای خطی موجود در جبهه شمالی مجموعه به خدمه آقای علم تعلق داشته که هم اکنون شواهد ورودی ها یی بر روی دیوار سمت کانون فکری کودکان و نوجوانان دیده می شودکه براین اساس می توان نتیجه گرفت این دو اتاق محل استراحت درشکه بان بوده است.این قسمت در دورانی که دبیرستان شوکتیه به این مکان منتقل می گردد محل استقرار اداره فرهنگ آن زمان بوده است. قسمت مرکزی محل سکونت خود خاندان علم بوده است که بعد از انتقال دبیرستان شوکتیه محل تشکیل کلاسها می گردد.
این اثر دارای دو ساختمان مجزا می باشد که در محوطه وسیع به مساحت حدود 5/4281متر مربع قرار گرفته است.
1- ساختمان طولی واقع در ضلع شمالی محوطه
2- ساختمان مرکزی (مکعب شکل) در مقابل ساختمان ضلع شمالی
ساختمان مرکزی از دو ضلع شمالی و جنوبی توسط پله های عریض امکان دسترسی دارد.در اضلاع جنوبی و شرقی و غربی این ساختمان رواقی پیوسته با پوشش طاق و چشمه به چشم میخورد. بطوریکه چشمه ها به شیوه تیغه ای یا لاپوش اجرا شده و در تویزه ها ابتدا در دو سوی آجرها به شیوه ضربی و سپس بین آنها به شیوه گندمی پر شده است.رواق دارای دو نوع قوس می باشد.قوس هایی که در فاصله بین ستونها و در نما وجود دارند ساده و بصورت نیم دایره و در گوشه اضلاع ،هلالی می باشد.قوس هایی که در فاصله بین ستونها و سازه اصلی ساختمان قرار دارند قوس پنج او هفت کند بوده است.
بسیاری از مفاخر و بزرگان بیرجند در این دبیرستان تحصیل کرده اند که از آن جمله می توان به موارد زیر اشاره کرد:
آقای ابولحسن آیتی – پروفسور محمد حسن گنجی پدر علم جغرافیا – دکتر غلامحسین شکوهی پدر علم تعلیم وتربیت ایران – دکتر محمود رفیعی – دکتر محمد علی رفیعی – پروفسور محمود لطفی – دکتر محمد تقی راشد محصل – دکتر محمد رضا راشد محصل- آقای اسدا… علم – دکتر جمال رضایی – دکتر محمد رضا بهنیا- دکتر اسد… ناصح – مهندس غلامرضا ناصح – دکتر سرمد – محمد رضا رخشانی (شهردار بیرجند)- دکتر اعتمادی (متخصص مغز و اعصاب )- محمد رضا حجازیان (رئیس آموزش و پرورش )
قدمت: قاجار
شماره ثبت: 31577